Od legend po nowoczesną sztukę – Bielsko-Biała w europejskim eksperymencie miejskim
Miasto, które szepce: sztuka, gra i wspólnota
Zimą 2025 roku ulice Bielska-Białej zaczęły szeptać. Nie tylko w rytmie kroków mieszkańców, lecz w historii, którą opowiadały kafelki, rysunki i tajemnicze postacie ze słowiańskich legend. Miasto, pierwsza w historii Polska Stolica Kultury 2026, stało się przestrzenią testów – wspólnego odkrywania, grania i tworzenia – w ramach międzynarodowego projektu „Ożywianie kultury w przestrzeniach miejskich” (RECUP) realizowanych w programie URBACT IV.
Działania pilotażowe, realizowane między listopadem a grudniem, nie były jednorazowymi wydarzeniami. To było laboratorium życia miasta, w którym mieszkańcy – młodzi i starsi – mogli współtworzyć jego historię i przestrzeń. Projekt odpowiada na wyzwania współczesnych miast: samotność, cyfrową izolację i osłabienie więzi społecznych, ucząc przez praktykę, jak kultura może stać się narzędziem budowania wspólnoty.
Słowiańskie demony jako pretekst do rozmowy o mieście
Jednym z działań testowych były warsztaty artystyczne z Marcinem „Malikiem” Malickim, skierowane do młodzieży. Ich punktem wyjścia stała się słowiańska demonologia – temat pozornie niszowy, a w rzeczywistości głęboko zakorzeniony w lokalnej wyobraźni i historii regionu.
– Punktem wyjścia do przeprowadzenia warsztatów była lista 12 postaci z uniwersum wierzeń ludowych, które trafiły na miejski streetartowy szlak. Dzięki temu warsztaty stały się integralną częścią projektu – tłumaczy Malik. – Uznaliśmy też, że skoro sam Szlak bazuje na ceramicznych kafelkach, efektem warsztatów będą magnesy, które każdy z uczestników zabierze do domu.
Forma magnesów szybko stała się impulsem do dalszej pracy twórczej. – Ten format nasunął myśl, by sednem warsztatów stało się wykorzystanie streetartowych technik do pokazania procesu projektowania znaku graficznego – logo. Uczestnicy uczyli się, jak zredukować postać, ideę i całą sieć znaczeń do jednego, czytelnego symbolu, który niesie treść i emocję.
Proces twórczy był równie ważny jak efekt. – Całość była okazją do bliższego poznania świata ludowych wierzeń związanego z naszym regionem – świata dziś trochę zapomnianego, a kiedyś będącego integralną częścią codzienności. Codzienności, w której było znacznie więcej magii niż w naszym współczesnym, cyfrowym świecie – podkreśla Malik.
Uczestnicy warsztatów pracowali w grupach, wymieniając się pomysłami, testując różne style i rozwiązania graficzne, a także dyskutując o tym, co dany symbol może opowiadać o historii miasta i jego mieszkańcach. – To była też lekcja empatii i współpracy – dodaje Malik. – Młodzież uczyła się wspólnie podejmować decyzje, argumentować wybory artystyczne i odkrywać, że kreatywność ma ogromną moc integracji.
Sztuka jako narzędzie budowania wspólnoty
Warsztaty z Malikiem miały wyraźny wymiar społeczny. – Małymi krokami zmieniamy sposób postrzegania przestrzeni miejskiej: z miejsca „niczyjego” zaczyna stawać się „nasze”. Pojawia się poczucie wpływu, oswajania, a w konsekwencji odpowiedzialności. Przestajemy myśleć: „ktoś coś zrobi”, a zaczynamy mówić: „u nas”, „nasze” – podkreśla artysta.
To właśnie ten proces – przejście od biernego użytkownika do współgospodarza miasta – jest jednym z kluczowych celów projektu RECUP. Warsztaty pokazują, że sztuka może łączyć, budować relacje i przeciwdziałać poczuciu osamotnienia, wzmacniając lokalną tożsamość i poczucie sprawczości mieszkańców.
Gra miejska: Śladami Szeptuch
Naturalnym przedłużeniem warsztatów była gra miejska „Śladami Szeptuch – Szlakiem Słowiańskich Demonów”, w której uczestnicy odkrywali miasto przez zagadki, opowieści i interakcję z przestrzenią. Szlak opiera się na symbolach z warsztatów i miejskich kafelkach, prowadząc graczy przez lokalne legendy i mniej znane zakątki miasta.
Gra jest dostępna także online na platformie splot.bb, co pozwala łączyć doświadczenie analogowe z cyfrowym i testować nowe rozwiązania cyfrowe w miejskiej przestrzeni. – To nie tylko zabawa – mówi Malik. – Gra staje się narzędziem animacji społecznej, pozwala mieszkańcom spojrzeć na miasto inaczej, bardziej uważnie, i poczuć, że każdy z nas może mieć wpływ na jego przestrzeń.
Gra miejska pokazuje, że przestrzeń miasta jest żywa i opowiada historie – wystarczy w nią wejść i wsłuchać się w szepty, które pozostawili poprzednicy. To dzięki takim inicjatywom miasto przestaje być anonimowe, a staje się miejscem, które mieszkańcy współtworzą i w którym czują się „u siebie”.
Cyfrowa transformacja – nowy wymiar udziału i partycypacji (Digital Transition)
W dzisiejszych czasach ogromne znaczenie zyskuje cyfrowa transformacja miast (Digital Transition), szczególnie w kontekście angażowania mieszkańców, edukacji i budowania więzi społecznych. W projekcie „Ożywianie kultury w przestrzeniach miejskich” wymiar ten został skutecznie wprowadzony właśnie poprzez warsztaty artystyczne i grę miejską „Śladami Szeptuch – Szlakiem Słowiańskich Demonów”, opartą na platformie SplotBB. Dzięki zastosowaniu narzędzi cyfrowych uczestnicy mogli aktywnie współtworzyć narrację miasta, łączyć doświadczenie offline i online, rozwiązywać zagadki, korzystać z geolokalizacji i elementów grywalizacji.
To nie tylko nowoczesna forma zabawy – cyfrowe narzędzia stały się mechanizmem partycypacji, edukacji kulturowej i wzmocnienia więzi z przestrzenią miejską oraz lokalnym dziedzictwem niematerialnym. Modularna struktura gry i cyfrowe artefakty (logotypy, interaktywne mapy, zadania) ułatwiają dokumentację, transfer wiedzy i potencjał do powielania projektu w innych dzielnicach czy miastach partnerskich URBACT.
Włączenie cyfrowych narzędzi do działań kulturowych wpisuje się w strategię zrównoważonego rozwoju miasta, umożliwia rozwój kompetencji cyfrowych mieszkańców oraz podnosi jakość życia w przestrzeni miejskiej. Digital Transition jest jedną z kluczowych wartości, na których opiera się program URBACT IV, i w połączeniu z lokalną sztuką, edukacją i partycypacją staje się wartością dodaną tego międzynarodowego projektu, pokazując, że współczesna kultura miejska może łączyć ludzi, wzmacniać wspólnotę i tworzyć otwarte, kreatywne i wrażliwe miasto.
Miasto jako laboratorium życia i kultury
Międzynarodowy projekt „Ożywianie kultury w przestrzeniach miejskich” czerpie inspiracje z doświadczeń dzielnicy Újbuda w Budapeszcie, gdzie podobne działania (CUP4Creativity) przyniosły realne efekty w walce z izolacją społeczną i cyfrową. – Największą siłą są lokalne, oddolne inicjatywy, które dają mieszkańcom poczucie sprawczości – podkreśla Aleksandra Tarnawa z Punktu 11. – To buduje więzi i odpowiedzialność za wspólne otoczenie.
Dla Bielska-Białej udział w projekcie jest okazją, by wzmacniać europejskie powiązania miasta, adaptować dobre praktyki i jednocześnie tworzyć rozwiązania lokalnie zakorzenione. Dzięki warsztatom, grze miejskiej i współpracy z artystami mieszkańcy nie tylko odkrywają miasto na nowo, ale też uczą się, że kultura jest procesem – nie wydarzeniem.
Sztuka, która łączy
Działania testowe pokazują, że kultura może bawić, łączyć i leczyć samotność. Miasto staje się przestrzenią narracji, dialogu i twórczej wspólnoty. Jak mówi Przemysław Smyczek, Naczelnik Wydziału Kultury i Promocji:
„Jako pierwsza Polska Stolica Kultury chcemy zmieniać nasze miasto poprzez kulturę i współpracę z mieszkańcami. Projekty takie jak RECUP wzmacniają więzi, pokazują, że przestrzeń miasta jest wspólnym dobrem.”
Bycie partnerem w takim projekcie jak „Ożywianie kultury w przestrzeniach miejskich” pokazuje, że Bielsko-Biała jest miastem otwartym, przyjaznym mieszkańcom, w którym codzienne przestrzenie stają się źródłem inspiracji, kreatywności i więzi. Inspiracje czerpane z doświadczeń innych miast europejskich nabierają lokalnego wymiaru, a kultura staje się narzędziem budowania wrażliwego, wspólnotowego i twórczego miasta.
Projekt „Ożywianie kultury w przestrzeniach miejskich”- Bielsko-Biała na europejskiej mapie inicjatyw kulturalnych.
Bielsko-Biała w międzynarodowym projekcie – szansa, którą wykorzystuje miasto
Bielsko-Biała znalazło się w gronie partnerów europejskiego projektu Ożywianie kultury w przestrzeniach miejskich, realizowanego w ramach programu URBACT IV. Dla miasta, które konsekwentnie rozwija aktywność kulturalną i społeczną, a w 2026 roku będzie nosić tytuł pierwszej Polskiej Stolicy Kultury, udział w tym projekcie stanowi ważny etap rozwoju. Tytuł ten otwiera nowe perspektywy i pozwala w pełni wykorzystać twórczy potencjał miasta. Inicjatywy takie jak ta wzmacniają świadomość, że Bielsko-Biała jest częścią europejskiej wspólnoty miast gotowych dzielić się doświadczeniem i sprawdzonymi rozwiązaniami.
Bielsko-Biała jest dziś w momencie, w którym świadomie wybiera rozwój – nie tylko przez wzmacnianie własnego potencjału, ale także poprzez współpracę i wymianę doświadczeń z innymi miastami w Europie. Udział w projekcie URBACT IV to szansa na wykorzystywanie gotowych, sprawdzonych praktyk i wprowadzanie rozwiązań, które realnie odpowiadają na lokalne potrzeby.
Újbuda – dzielnica, która stała się inspiracją
Projekt Ożywianie kultury w przestrzeniach miejskich bazuje na doświadczeniu dzielnicy Újbuda i zrealizowanym tam projekcie CUP4Creativity. To właśnie ten model – skutecznie wdrożony i przynoszący mierzalne efekty – został uznany za dobrą praktykę i połączył nas z innymi miastami w Europie, które chcą z niego czerpać i się nim inspirować. W tym kontekście „dobra praktyka” to nie tylko inspiracja, ale również konkretne, sprawdzone rozwiązanie, które może być adaptowane do lokalnych realiów. Dzięki temu innowacje wdrażane są szybciej i skuteczniej – nie od podstaw, lecz w oparciu o doświadczenia partnerów zagranicznych.
Głównym celem CUP4Creativity było przeciwdziałanie osamotnieniu i izolacji cyfrowej poprzez kulturę – nie jako gotową ofertę, lecz jako proces współtworzenia. Dzięki programowi mikrograntów wsparcie otrzymało ponad 120 oddolnych inicjatyw, takich jak koncerty balkonowe, festyny sąsiedzkie czy mikrofestiwale. Miejskie przestrzenie zostały przekształcone w kreatywne huby i miejsca spotkań. Kluczowe znaczenie miało zaangażowanie lokalnej społeczności, mapowanie jej potrzeb oraz współpraca z biznesem i organizacjami społecznymi.
Wnioski z Budapesztu są jednoznaczne: największą skuteczność osiągają działania zakorzenione w społeczności. Sukces CUP4Creativity pokazał, że najtrwalszym spoiwem kultury jest wspólne działanie mieszkańców. To właśnie ten model chcemy twórczo rozwijać w naszym mieście.
Bielsko-Biała oczami ekspertów – wizyta studyjna i rekomendacje
W początkowej fazie projektu Bielsko-Biała gościło ekspertów europejskich: Elisę Filippi – ekspertkę merytoryczną URBACT, Máté Ábraháma – lidera projektu z Budapesztu oraz Aldo Vargasa-Tetmajera – koordynatora Krajowego Punktu Kontaktowego programu URBACT w Polsce.
Podczas wizyty studyjnej eksperci zapoznawali się z potencjałem miasta w obszarze kultury
i sektora kreatywnego. W spotkaniach uczestniczyli m.in. Zastępca Prezydenta Miasta - Adam Ruśniak, Naczelnik Wydziału Kultury i Promocji - Przemysław Smyczek oraz przedstawiciele instytucji kultury: Bielskiego Centrum Kultury, Galerii Bielskiej BWA, Teatru Polskiego, Teatru Lalek Banialuka, Książnicy Beskidzkiej i Miejskich Domów Kultury. Rozmowy potwierdziły, że projekt idealnie wpisuje się w strategię miasta i wtedy – jego starania o tytuł Europejskiej Stolicy Kultury, a obecnie – w przygotowania do objęcia tytułu Polskiej Stolicy Kultury 2026.
Druga część wizyty skupiła się na współpracy z lokalnymi środowiskami. Eksperci spotkali się z przedstawicielami wydziałów Urzędu Miejskiego, organizacji pozarządowych, grup młodzieżowych, animatorami kultury, edukatorami i społecznikami. Dyskutowano o tym, jak budować plan działania w duchu partycypacji - angażujący zarówno instytucje, jak i mieszkańców.
Goście odwiedzili także wybrane miejsca aktywności kulturalnej: Dom Kultury Kubiszówka, Książnicę Beskidzką ze strefą młodzieżową BEKA, Punkt 11, Redakcję BB oraz Urząd Miejski. Duże wrażenie wywarły na nich szlak Bajkowe Bielsko-Biała, podkreślający filmowe dziedzictwo miasta, oraz Pedanteria – dawna pralnia Auschwitz z trudną wojenną historią, która ma potencjał stać się przestrzenią pamięci i działań społeczno-kulturalnych.
Na zakończenie eksperci podkreślili, że Bielsko-Biała dysponuje silnym zapleczem instytucjonalnym, zaangażowaną społecznością i dużym potencjałem twórczym w obszarze kultury i sektorów kreatywnych.
Europejskie spojrzenie z lokalnym sercem – od inspiracji do codzienności
Efektem wizyty było opracowanie studium rekomendacji dla Bielska-Białej, wskazującego kierunki dalszego rozwoju. Eksperci zaproponowali pięć strategicznych filarów:
- Aktywne zaangażowanie społeczności – mieszkańcy powinni mieć realny wpływ na ofertę i kształt kultury w mieście.
- Kreatywne wykorzystanie przestrzeni – w tym pustostanów i terenów poprzemysłowych.
- Dostępność cyfrowa i hybrydowa – rozwój działań online i łączenie ich z wydarzeniami na żywo.
- Współpraca z sektorem prywatnym – rozwój partnerstw biznes–kultura jako źródła dodatkowego wsparcia.
- Partycypacyjne zarządzanie kulturą – dalsze włączanie mieszkańców i organizacji w procesy decyzyjne.
Realizacja tych działań pozwoli Bielsku-Białej korzystać z europejskich doświadczeń, a jednocześnie budować własne, lokalnie dopasowane modele współtworzenia kultury.
Aleksandra Tarnawa, animatorka kultury i kierowniczka Punktu 11, podkreśla, że największą siłą są lokalne, oddolne inicjatywy, dające mieszkańcom poczucie sprawczości. Takie działania budują więzi, wzmacniają wspólnotę i zwiększają odpowiedzialność za wspólne otoczenie. Model „naczyń połączonych” – sieci przestrzeni dostosowanych do potrzeb różnych dzielnic – może, jak pokazuje przykład Újbuda, skutecznie ożywić tkankę miejską, zwłaszcza w jej historycznych częściach.
Projekty kulturalne, takie jak ten, są adekwatną i skuteczną odpowiedzią na wyzwania współczesnych miast – takie jak samotność czy wykluczenie. Tworzą bezpieczne miejsca spotkań, współpracy i wymiany doświadczeń. Międzynarodowa wymiana w ramach URBACT pozwala nie tylko korzystać ze sprawdzonych praktyk, ale też wzmacniać kompetencje lokalnych zespołów i budować wizerunek Bielska-Białej jako miasta otwartego, kreatywnego i współtworzonego przez mieszkańców.
Bielsko-Biała od lat konsekwentnie buduje swoją pozycję jako miasto kultury – dynamiczne, otwarte i europejskie. Udział w projekcie Ożywianie kultury w przestrzeniach miejskich to kolejny ważny krok na tej drodze. Jako miasto, które ubiegało się o tytuł Europejskiej Stolicy Kultury i które w 2026 roku zostało pierwszą Polską Stolicą Kultury, stajemy dziś przed nowymi perspektywami. To moment, w którym nasz potencjał kulturalny rozwija się w pełni – a my możemy zarówno dzielić się dobrymi praktykami, jak i korzystać z doświadczeń innych miast Europy.
Kultura i aktywność społeczna to fundamenty rozwoju lokalnego. To one budują więzi, wzmacniają wspólnotę i sprawiają, że mieszkańcy czują się częścią czegoś większego. Udział w projekcie to nie tylko okazja do czerpania z europejskich doświadczeń – to szansa, by nasze miasto stało się przestrzenią, w której kultura inspiruje, integruje i prowadzi do większego dobrostanu.
Bielsko-Biała w projekcie Ożywianie kultury w przestrzeniach miejskich.
Wspólnie przeciw cyfrowej samotności
Miasto Bielsko-Biała dołączyło do międzynarodowego projektu Ożywianie kultury w przestrzeniach miejskich realizowanego w ramach programu URBACT IV.
Celem projektu jest wzmacnianie lokalnych społeczności poprzez wykorzystanie kultury i kreatywności. Projekt ten, prowadzony przez dzielnicę Újbuda z Budapesztu, opiera się na doświadczeniach z wcześniejszego przedsięwzięcia CUP 4 Creativity, które skutecznie walczyło z problemem cyfrowej samotności i osłabienia więzi społecznych.
W projekcie biorą udział miasta europejskie, które wspólnie uczą się, jak wdrażać innowacyjne rozwiązania na lokalnym poziomie. Są nimi:
- Újbuda, dzielnica Budapesztu (Węgry),
- Dubrownik (Chorwacja),
- la Mancomunidad de l'Horta Nord (Hiszpania),
- Amersfoort (Holandia),
- Sandyford (Irlandia).
Cyfrowa samotność a osłabienie lokalnych więzi społecznych
Cyfrowa samotność, będąca jednym z kluczowych problemów współczesnych społeczeństw, to zjawisko, w którym ludzie zastępują prawdziwe relacje społeczne cyfrową komunikacją, co prowadzi do izolacji i rozpadu lokalnych więzi. Media społecznościowe i aplikacje cyfrowe, mimo że ułatwiają globalne kontakty, często działają na rzecz komercyjnego zysku, jednocześnie osłabiając prawdziwe relacje międzyludzkie.
Jak wynika z raportu Komisji Europejskiej z 2018 roku, aż 7% dorosłych Europejczyków doświadcza samotności. Zjawisko to szczególnie dotyka mieszkańców miast, w tym w krajach takich jak Węgry, gdzie problem ten jest wyjątkowo powszechny. Pandemia COVID-19 dodatkowo uwidoczniła skalę cyfrowej samotności, która przyczyniła się do osłabienia więzi społecznych i lokalnych społeczności.
Jednocześnie kultura i kreatywność mają ogromny potencjał w budowaniu zdrowia psychicznego oraz odbudowywaniu więzi społecznych. Twórcze aktywności nie tylko sprzyjają integracji i wspólnotowości, ale także pozwalają na lepszy rozwój ekonomiczny i społeczny. Niestety, brak dostępu do odpowiednich narzędzi, przestrzeni oraz inspiracji sprawia, że potencjał kreatywności u wielu osób pozostaje niewykorzystany.
Cele i działania projektu RECUP
Odpowiedzią na te wyzwania stał się projekt Ożywianie kultury w przestrzeniach miejskich mający na celu odbudowę lokalnych więzi poprzez kulturę i kreatywność. Jego kluczowymi elementami to:
- Wykorzystanie technologii i kultury do wzmocnienia wspólnot lokalnych – inspiracją dla projektu były innowacje wdrożone w Budapeszcie, takie jak centrum wiedzy Adaptér, które łączy nowoczesne technologie z kulturą.
- Włączanie mieszkańców w działania oddolne – projekt wspiera lokalne inicjatywy i wydarzenia, które mają aktywizować mieszkańców i tworzyć wspólnotę.
Budowanie kreatywnego ekosystemu – partnerzy projektu wymieniają się doświadczeniami i dobrymi praktykami, by rozwijać środowisko sprzyjające kulturze i kreatywności.
W ramach projektu działania skupiają się na zaangażowaniu mieszkańców w różnorodne formy twórczości, które pozwalają nawiązywać nowe relacje, wzmacniać lokalne społeczności oraz walczyć z izolacją. Jednym z celów jest również wspieranie sektora przemysłów kreatywnych i kulturowych, które mogą stanowić motor rozwoju lokalnych gospodarek.
Na jakim etapie realizacji jesteśmy?
Za nami międzynarodowe spotkanie partnerów projektu, które odbyło się w Budapeszcie. Była to okazja do wymiany doświadczeń i zaplanowania wspólnych działań oraz wzajemne poznanie się partnerów. Obecnie w Bielsku-Białej trwa proces tworzenia Lokalnej Grupy URBACT, która skupi przedstawicieli mieszkańców, organizacji pozarządowych, przedsiębiorców, instytucji kultury oraz władz miasta. Grupa ta będzie kluczowym elementem działań projektowych, pracując nad stworzeniem Lokalnego Planu Działania, czyli strategii integrującej działania związane z kulturą, kreatywnością i budowaniem wspólnoty.
Co przed nami?
W grudniu Bielsko-Białą odwiedzą eksperci projektu, którzy spotkają się z władzami miasta oraz lokalnymi interesariuszami. Warsztaty i spotkania pomogą zidentyfikować potrzeby lokalne oraz opracować praktyczne rozwiązania, które będą sprzyjały rozwijaniu kreatywnych społeczności.
Dlaczego RECUP?
Projekt Ożywianie kultury w przestrzeniach miejskich to odpowiedź na wyzwania współczesnych miast, takie jak cyfrowa samotność, izolacja społeczna i brak integracji lokalnych wspólnot. Projekt łączy potencjał kultury i kreatywności z nowoczesnymi technologiami, oferując mieszkańcom alternatywy dla biernego konsumowania treści cyfrowych. Wspólne działania mają na celu stworzenie bardziej zintegrowanego, otwartego i kreatywnego środowiska w Bielsku-Białej, które przyniesie korzyści zarówno mieszkańcom, jak i całemu miastu.
Dzięki udziałowi w programie URBACT i współpracy z partnerami europejskimi Bielsko-Biała ma szansę stać się liderem w tworzeniu zrównoważonych, kreatywnych i odpornych społeczności miejskich.
Projekt współfinansowany przez Unię Europejską ze środków
Europejskiego Funduszu Rozwoju Regionalnego na lata 2021-2027
w ramach Programu URBACT IV.
Całkowita wartość projektu: 550 000 EUR
Finansowanie UE: 382 527 EUR
Dofinansowanie: 70 970,03 EUR